مردم عراق در ۲۰ آبان‌ماه (۱۱ نوامبر) برای انتخاب پارلمان جدید به پای صندوق‌های رأی رفتند.

این انتخابات برای انتصاب رئیس‌جمهور جدید (مقامی طبق معمول بیشتر تشریفاتی که به‌گونه‌ای ویژه تنها برای یک کُرد در نظر گرفته شده است) و یک نخست‌وزیر که به‌طور سنتی شیعه است راه را هموار کرد. بر اساس عرفی که در عراقِ پس از اشغال برقرار شد، یک نفر سنی، سمت ریاست پارلمان را بر عهده خواهد گرفت. این تقسیم قدرت فرقه‌ای میراثِ اشغال این کشور از سوی ایالات متحده است.

در انتخابات دو هفته پیش ائتلافی به‌رهبری “محمد شیاع السودانی”، نخست‌وزیر شیعه کنونی، همچون بزرگ‌ترین جبههٔ واحد پدیدار شد و ۴۶ کرسی از مجموع ۳۲۹ کرسی را به‌دست آورد. اکنون گفت‌وگوها برای تشکیل دولتی در جریان است که السودانیِ مورد حمایت ایالات متحده مصمم است رهبری آن را بر عهده گیرد.

السودانی در سال ۲۰۲۲ / ۱۴۰۱ با حمایت ائتلافی از حزب‌ها و جناح‌های شیعه به‌قدرت رسید، هرچند حزب خود او تنها دو کرسی در پارلمان داشت. این امر نشان می‌دهد که ائتلاف‌هایی که پس از انتخابات شکل می‌گیرند تا چه اندازه و حتی به اندازهٔ خودِ انتخابات مهم‌ هستند. رقیب اصلی او، “نوری المالکی”، نخست‌وزیر پیشین و مورد حمایت ایران بود.

این انتخابات از سوی ایالات متحده و ایران به‌دقت پیگیری می‌شد، زیرا هر دو کشور در پی تأثیرگذاری بر نتیجهٔ آن بودند. عراق همچنان از پیامدهای یورش ایالات متحده در سال ۲۰۰۳ / ۱۳۸۲ در رنج بوده است و اختلاف‌های فرقه‌ای‌مذهبی‌ای که سیاست این کشور را تحت تأثیر قرار داده‌اند، نتیجهٔ همان یورش و اقدام امپریالیستی است.

در چنین وضعیتی حزب کمونیست عراق می‌کوشد صدایش را به گوش جهانیان برساند، صدایی سکولار که به مسئله‌های دشوار اقتصادی و اجتماعی می‌پردازد و خروجِ همهٔ نیروهای خارجی از کشور و توقف نفوذ آن‌ها را خواستار است. پس از آن‌ که در پی سرکوبِ دولتیِ جنبش اعتراضی‌ جوانان در سال ۲۰۲۱ / ۱۴۰۰ که به کشته شدن ۸۰۰ نفر انجامید و درنتیجه این حزب انتخابات آن سال را تحریم کرد، امسال دوباره به عرصهٔ فعالیت انتخاباتی بازگشته است.

رائد فهمی، دبیرکل حزب کمونیست عراق، نمایندهٔ پیشین پارلمان و از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ / ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ وزیر علوم و فناوری بوده است. این مصاحبه با فهمی را “پیر باربانسی”، نویسندهٔ روزنامه‌ “اومانیته” (“l’Humanité”)، نشریهٔ نزدیک به موضعگیری‌های حزب کمونیست فرانسه، درست پیش از انتخابات اخیر عراق انجام داده است. رائد فهمی در این مصاحبه از وضعیت داخلی کشور و چالش‌هایی که عراق در برابر فشارهای خارجی با آن روبه‌روست سخن می‌گوید.

اومانیته: این انتخابات قانون‌گذاری بر چه زمینه و در چه شرایطی برگزار می‌شود؟

رائد فهمی: پس‌زمینهٔ این انتخابات جز دگرگونی‌هایی که طی دو سال گذشته در سطح منطقه، در فلسطین یا لبنان یا تغییرها در سوریه و پیامدهای آن‌ بر توازن قوا به‌ویژه برای ٬محور ایران٬ رخ داده است چیزی دیگر نیست. افزون بر این، ما با این پروژهٔ [ایالات متحده و اسرائیل] برای ٬خاورمیانهٔ جدید٬ و روند جاری ایجاد ٬اسرائیل بزرگ٬ روبه‌رو هستیم. عراق نیز، همانند لبنان و سوریه، بخشی از تصویر همین شرایط است. درک این نکته مهم است که ایالات متحده عراق را مانند هر جایی دیگر از دریچهٔ ایران می‌بیند.

اومانیته: عراق چگونه با این چالش‌ها مواجه خواهد شد به‌ویژه در ارتباط با مناسباتش با ایران، جایگاه و نقش گروه‌های مسلح، خلع‌سلاح این گروه‌ها، و اصلاح نیروهای موسوم به “حشد الشعبی” با علم به اینکه این امر به‌معنای فشار مستقیم از سوی ایالات متحده است؟

رائد فهمی: در ارتباط با مسئله‌های داخلی کشور، دولتی که پس از انتخابات تشکیل می‌شود به این چالش‌های بزرگ باید بپردازد. اما مسئله‌هایی صرفاً سیاسی و اقتصادی نیز وجود دارند. ناترازی‌هایی قابل‌توجه به‌چشم می‌خورند. سطح بدهی‌ها همچنان در حال افزایش است، وابستگی به تولید نفت بیشتر می‌شود، بیکاری، به‌ویژه در میان جوانان، به سطحی بی‌سابقه‌ رسیده است، و مشکلات مربوط به زیرساخت‌های کلان، فرسایش خدمات عمومی، بهداشت و آموزش، و جز این‌ها، همگی در چارچوب دولتی ضعیف رخ می‌دهد که فساد را دامن می‌زند.

اومانیته: اهمیت این انتخابات در چیست؟

رائد فهمی: پرسش حال و آینده این است که آیا ما مسیر فعلی را ادامه خواهیم داد یا با تقویت نقش دولت در سراسر کشور، مسیر خود را تغییر خواهیم داد؟ آیا روش جاری ادارهٔ کشور، یعنی تقسیم قدرت میان نیروهای فرقه‌ای، ادامه خواهد یافت؟ آیا این انتخابات، به‌ویژه با توجه به روابط منطقه‌ای، چه با ایران و چه با ترکیه، پیکربندی سیاسی متفاوتی ایجاد خواهد کرد؟

رائد فهمی: درک این نکته مهم است که موازنه قدرت در این انتخابات با دوره‌های پیشین متفاوت خواهد بود. ٬محور ایران٬ نسبتاً ضعیف شده است، ولی ترکیه به‌ویژه از طریق کنترل مستقیم منابع آبی در خاک عراق در حال افزایش نفوذ است. همان‌طور که می‌بینیم، چالش‌ها هم داخلی و هم خارجی هستند. در داخل کشور فراخوان تحریم انتخابات از سوی شخصیت شیعه، مقتدیٰ صدر، شخصیتی که گروهش بسیار با نفوذ است، برای خودِ نیروهای سیاسی شیعه نیز بدون مشکل نیست. این موضعگیری [صدر] به نفع گروه‌های سیاسی سنی تمام خواهد شد.

نخست‌وزیر مورد حمایت ایالات متحده، محمد شیاع السودانی، برای دور دوم نخست‌وزیری تلاش می‌کند. این انتخابات حزب او را با کسب بیشترین تعداد کرسی به صدر رساند، ولی او اکثریت را به‌دست نیاورد. اکنون مذاکراتی بین حزب‌های مختلف مذهبی برای تشکیل دولت بعدی در جریان است.

حضور حزب‌های فرقه‌ای به‌معنای رویارویی سیاسی میان هر گروه است (شیعه، سنی، و کُرد که اصلی‌ترین گروه‌ها هستند) ولی تنش‌های درون‌گروهی میان حزب‌های داخل هر فرقه نیز وجود دارد. این امر پیامدهایی قابل‌توجه دارد، به‌ویژه در شهرهای به‌اصطلاح مختلط که جمعیت‌هایی از پیروان دین‌ها و مذهب‌های مختلف کنار هم زندگی می‌کنند. این وضعیت به‌وضوح در بغداد مشاهده می‌شود.

ماهیت فرقه‌ایِ تقسیم قدرت بین جناح‌های اکثریت شیعه و اقلیت سنی دلیل اصلی ضعف امروز عراق است. این وضعیت که میراث اشغالگری کشور ما از سوی ایالات متحده است خودِ ساختار دولتی را به عرصهٔ اصلی تنش تبدیل کرده است به‌گونه‌ای که گروه‌های رقیب درتلاش‌ هستند قدرت‌شان را به‌هزینهٔ گروه‌های دیگر افزایش دهند.

البته تقسیمَ قدرت ترفندی کلاسیک مورد استفاده امپریالیسم به‌منظور ایجاد تفرقه و تضعیف کشورها و مردم تحت سلطه‌اش است. علاوه بر این، درآمدهای نفتی عراق در بانک‌ مرکزی ایالات متحده و زیر نظارت ریاست‌جمهور آمریکا نگهداری می‌شوند و بنابراین در معرض مسدود شدن و نابودی قرار دارد.

نتیجهٔ این وضعیت، بی‌ثباتی، فقدان سیاست‌هایی یکپارچه، و کم‌توجهی یا بی‌توجهی کامل به دستیابی به هدف‌های ملی بر اساس هویت ملی ماست. این چالش‌ها از درون و بیرون، هویت و وحدت عراق را تهدید می‌کنند و مشکل بالقوه انفجاری ایجاد می‌کنند.

اومانیته: جنبش جوانان غیرفرقه‌ای عراق که در سال‌های اخیر شکل گرفته است چه جایگاهی در این انتخابات دارد؟ این جنبش با شعار “ما می‌خواهیم یک وطن داشته باشیم” مقام‌های شیعه را هراسان کرد و آنان را واداشت تا با کشتن ۸۰۰ نفر معترض این جنبش را سرکوب کنند و استعفای شما [رائد فهمی] از عضویت در پارلمان و تحریم کردن انتخابات سال ۲۰۲۱ / ۱۴۰۰ از جانب حزب کمونیست را موجب شد.

رائد فهمی: تعداد زیادی از جوانان این بار تصمیم گرفته‌اند در انتخابات شرکت کنند. آنان خود را به چندین گروه تقسیم کرده‌اند. برخی با ما هستند. آنان در فهرست‌های محلی و استانی شرکت کرده‌اند، ولی برخی دیگر فاصله خود را حفظ کرده‌اند و انتخابات را تحریم می‌کنند. با این حال، من فکر می‌کنم که وضعیت اجتماعی و سیاسی کنونی می‌تواند شرایطی را برای ظهور مجدد جنبش اعتراضی ایجاد کند، زیرا مشکل‌هایی که جوانان با آن‌ها مواجه‌ هستند، به‌ویژه کمبود شغل و حمله به آزادی‌ها، همچنان ادامه دارند. درنهایت، تمایلی محسوس برای تغییر از جمله در میان سیاستمداران نیز وجود دارد. به‌‌گونه‌ای متناقض، همین موضوع جوانان را از انتخابات دور نگه می‌دارد. آنان حس می‌کنند شرایط مناسب نیست. این روزها پول به‌راحتی در جریان است و نقشی قابل‌توجه در خرید آرا دارد.

این وضعیت پیامدهایی زیان‌بار برای برابری میان نیروها و گروه‌های شرکت‌کننده در انتخابات دارد. منابع دولتی اغلب برای حمایت از حزب‌ها و افراد در قدرت به‌کار گرفته می‌شوند. گروه‌های شبه‌نظامی نمایندگان سیاسی دارند و حزب‌های سیاسی شاخه‌های مسلح دارند. به‌همین دلیل برخی گروه‌ها و شخصیت‌های سیاسی بر این باورند که تا زمانی که این عامل‌ها سلامت این انتخابات را تضعیف می‌کنند باید آن‌ها را تحریم و با آن‌ها مقابله کرد. در واقعیت امر همهٔ این عامل‌ها وجود دارند و به برابری و دموکراسی آسیب می‌رسانند، ولی ما معتقدیم که با این موضوع با مبارزه و مقاومت باید روبرو شد.

اومانیته: حزب کمونیست عراق چگونه با این انتخابات روبرو خواهد شد؟ شما برای ایجاد چه نوع ائتلافی تلاش کرده‌اید؟

رائد فهمی: نخستین پرسشی که باید به آن پاسخ بدهیم این است که آیا در انتخابات شرکت می‌کردیم یا آن را تحریم می‌کردیم. ما مشاهده کردیم که خستگی‌ای فزاینده‌ نسبت به گروه‌های مذهبی و همچنین خواست طرد سلطه‌جویی (هژمونی) این گروه‌ها در جامعه وجود داشت. بنابراین این امر فرصتی برای بسیج و اقدام در میان مردم فراهم می‌کند. دوم اینکه، با توجه به تغییرهایی که در منطقه رخ داده و تغییر موازنه قدرت به‌وجود آمده، فرصت برای گروه‌های سکولار فراهم است تا پیشرفتی حاصل کنند و شاید حتی تعدادی نماینده به مجلس بفرستند. ما فعالیت‌های پارلمانی و فراپارلمانی‌مان را در مقام نیروهایی متضاد با سکولارها نمی‌بینیم. بلکه معتقد هستیم هر دو مکمل و تقویت‌کنندهٔ یکدیگر هستند. به‌همین دلیل ما ابتکار عمل را در دست گرفتیم تا ائتلافی نسبتاً گسترده‌ از نیروهای مدنی و سکولار تشکیل دهیم، ائتلافی که آن را “گزینهٔ جایگزین” نامیدیم. این ائتلاف ۱۰ تا ۱۱ حزب را شامل می‌شود که بیشتر آن‌ها ماهیتی مدنی دارند و بقیه‌شان میهن‌دوست (ملی‌گرا) هستند. در میان آن‌ها دو یا سه حزب هستند که در گذشته به گروه‌های شیعه یا اسلامی نزدیک بوده‌اند. آن‌ها از نظر سیاسی تغییر موضع داده و به دیدگاه‌هایی مدنی و ضدفرقه‌ای نزدیک‌تر شده‌اند. این امر فضایی تازه برای جنبش و اقدام نیروهای مدنی و بنابراین برای حزب ما گشوده است. السودانی در موقعیتی متناقض قرار دارد. او به حمایت ایالات متحده نیاز دارد و ایالات متحده نیز به حضور او در قدرت نیازمند است. پیروزی نیروهای مترقی و یا طرفدار ایران مورد استقبال واشنگتن نخواهد بود. در ارتباط با ما ولی ما برای پایان دادن به حضور نیروهای آمریکایی، ترکیه‌ای، و سایر نیروهای خارجی در کشورمان مبارزه خواهیم کرد.

پی نوشت:

ائتلاف حزب کمونیست عراق، “گزینهٔ جایگزین”، ۷۱,۶۹۷ رأی دریافت کرد، ولی با این تعداد آرا هیچ‌یک از نامزدهایش را نتوانست به پارلمان بفرستد.

به نقل از «نامۀ مردم» شمارۀ ۱۲۴۸، ۱۰ آذر ۱۴۰۴