خاک در هرکشوری میراث و ثروت آن کشور، منبع حیات جامعه، بستر تولید محصولات کشاورزی و مواد غذایی، زیستگاه گیاهان و جانوران، پالایشگاه آلودگی های محیطی و در نهایت منبع نگهداری آب است، اگر این منبع نگهداری آب دچار مشکل شود، حیات جامعه آسیب می بیند. طی سالهای اخیر در کشور ما آنچنان که به بحث آب پرداخته شده به خاک توجه نشده است، در حالی که به گفته کارشناسان حل مشکل منابع آب کشور بدون توجه به خاک امکان پذیر نیست، در همین ارتباط و به مناسب ۱۴ آذر، روز جهانی خاک مصاحبه ای را با علی مراد اکبری معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی انجام داده ایم که مشروح آن از نظرتان می گذرد؛

آقای اکبری، چرا برخی کارشناسان می گویند خاک از آب مهم تر است و نباید مورد غفلت واقع شود؟

-خاک بالعکس آب تجدید پذیر نیست، به طور متوسط هر سانتی متر خاک ۶۰۰ تا ۷۰۰ سال زمان می برد تا از سنگ مادر تشکیل شود. خاک عنصر بسیار با اهمیتی است و اگر کشوری از آن غفلت کند، دچار مشکلات اساسی خواهد شد. مدیریت، حفاظت و بهره برداری از منابع خاک یکی از مهم ترین چالش های حال و آینده کشور است و حتما باید مسئولان کشور این مساله را به دقت رصد کنند و به آن بپردازند.

*چه میزان از خاک های کشورهای ما، حاصلخیز و مناسب برای کشاورزی است؟

– مساحت کشور ما حدود ۱۶۵ میلیون هکتار است که در یک اقلیم خشک و نیمه خشک واقع شده بنابراین از لحاظ کیفی و کمی ما با محدودیت های شدید منابع پایه خاک مواجه هستیم. حدود ۵۰ میلیون هکتار از اراضی کشور اگر آب وجود داشته باشد، قابلیت توسعه کشاورزی را دارند، ولی با توجه به محدودیت منابع آب ما چنین ظرفیتی نداریم که از این ۵۰ میلیون استفاده کنیم. در حال حاضر اراضی در چرخه تولید ما ۱۸.۵ میلیون هکتار است، که از این میزان حدود ۸.۵ میلیون هکتار آن آبی و حدود ۱۰ میلیون هکتار آن دیم است؛ بنابراین از حدود ۳۲ میلیون هکتار از اراضی قابل کشت به دلیل محدودیت منابع آب نمی توانیم استفاده کنیم. نکته جالب اینجاست که از این ۱۸.۵ میلیون هکتار اراضی تنها ۱.۳ میلیون هکتار آن فاقد محدودیت است، باقی آن نیز شامل محدودیت هایی چون شوری، قلیاییت، زهدار بودن، توپوگرافی، سنگ دار بودن، عمق خاک و … است؛ در واقع فقط ۱.۳ این اراضی در کلاس یک قرار می گیرد.

*با این وجود خیلی وضعیت خوبی نداریم؟

-نمی شود گفت که وضعیت خوبی نداریم، اگر ما بتوانیم همین منابع را به خوبی مدیریت و حفاظت کنیم بسیاری از مشکلاتمان حل خواهد شد. اما باید روی آن کار کنیم.

*عنوان شده که ما در زمینه خاک با چالش های مختلفی مواجه هستیم، ممکن است به چند مورد از این چالش ها اشاره کنید.

-یکی از مشکلات ما این است که ۶۰ درصد اراضی‌مان کمتر از یک درصد مواد آلی دارد، در حالی که این عدد باید بالای ۲ باشد. به همین دلیل یکی از برنامه های ما در برنامه ششم توسعه افزایش مواد آلی خاک است، مشکل دیگری که ما داریم این است که بیش از ۵۰ درصد خاک های کشور دچار کمبود مواد غذایی(یک یا چند عنصر غذایی) هستند؛ شوری، عدم وجود نقشه های خاک شناسی با مقیاس مدیریت پذیر، آلودگی خاک ها با استفاده از برخی کودهای شیمیایی و پساب های صنعتی و … از دیگر مشکلات ما در این زمینه است

*از دیگر چالش‌های موجود در این زمینه، بحث فرسایش خاک است، که خیلی هم جدی است، در این زمینه در چه وضعیتی قرار داریم؟ و دلیل این فرسایش در کشور چیست؟

-میزان فرسایش در کشور ما مقداری بالاست، که دلیل آن نیز شرایط اقلیمی، شرایط بارندگی و عدم رعایت برخی اصول فنی است به عنوان مثال در بسیاری نقاط شخمی که انجام می شود در جهت شیب انجام می گیرد، که خود این امر باعث فرسایش می شود. فرسایش خاک در ایران سالانه حدود ۱۶ تن در هکتار است، در دنیا متوسط فرسایش خاک حدود ۶ تن در هکتار است. این رقم نسبت به متوسط دنیا خیلی بالاست و سبب تخلیه عناصر غذایی خاک می شود و خاک زراعی ما را دچار مشکل می کند. البته این فقط در اراضی زراعی اتفاق نیفاده و در جنگلها، تپه ها، مراتع، دامنه ها، کوه ها و … نیز شاهد این اتفاق هستیم.

*چگونه می توان فرسایش را کاهش داد و آن را کنترل کرد؟

-تکنیک های مختلفی برای این کار وجود دارد، یکی از راه های آن این است که پوشش گیاهی را افزایش داد، به بهره برداران آموزش دهیم شخم را در جهت شیب انجام ندهند، توجه به آبخیزداری و احداث سازه های آبی در مسیرسیلاب ها از جمله مسائلی است که می تواند در حفاظت خاک و جلوگیری از فرسایش آن موثر واقع شود.

*با توجه به اینکه با چنین چالش‌های جدی در زمینه خاک کشور مواجه هستیم، چه اقداماتی برای کنترل این عوامل و بهبود وضعیت خاک انجام گرفته است؟

-ما در برنامه ششم توسعه برای اولین بار بحث خاک را وارد این برنامه کردیم، در این برنامه مجلس دولت را موظف کرده که سالانه ۵۰۰ هزار هکتار بهبود وضعیت خاک کشاورزی انجام شود. اهداف و راهبردهای ما شامل حفظ، احیا و بهره برداری بهینه از منابع خاک کشاورزی براساس اصول توسعه پایدار، حفظ و ارتقا حاصلخیزی خاک کشاورزی، کاهش آلودگی منابع آب و خاک، کاهش و جلوگیری از شور شدن اراضی، جلوگیری از تغییر بی رویه کاربری اراضی، کنترل و پیشگری از فرسایش با بکارگیری فناوری های نوین و دانش بومی بهره برداران، انتقال یافته های پژوهشی به بهره برداران در رابطه با حفاظت و حاصلخیزی خاک، مدیریت جامع خاک و اصلاح ساختار سازمانی و حقوقی خاک کشور است ضمن اینکه پیشنهاد ما این بوده که در معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی دفتری تحت عنوان دفتر خاک به صورت مستقل ایجاد شود.

*با این پیشنهاد موافقت شده است؟

-در حال پیگیری آن در وزارت خانه هستیم و امیدواریم که مورد موافقت قرار بگیرد و مجوز آن را بگیریم.

*منابع مورد نیاز برای تحقق این اهداف چقدر است؟

-سالانه حدود ۳۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای تحقق این اهداف پیش بینی شده است.

*چه میزان از این منابع در اختیارتان قرار گرفته است؟

– متاسفانه با اینکه در سال اول برنامه ششم هستیم، هیچ مبلغی برای تحقق اهداف مورد نظر در اختیار ما قرار نگرفته است.

*به تبع این مساله، آیا هیچ کدام از عملیات اجرایی طرح نیز آغاز نشده است؟

-ما اجرای عملیاتی مانند زهشکی، جلوگیری از شورشدن اراضی، تجهیز و نوسازی، آب شویی خاک ها، کشاورزی حفاظتی و… را آغاز کرده ایم و انجام می دهیم اما نیاز است که این اجرای تمامی طرح ها به صورت خاص آغاز شود.

*اگر این منابع تامین نشود و طرح‌ها آغاز نشود خاک کشور به چه سرنوشتی دچار خواهد شد و چه آینده ای انتظار آن را می کشد؟

-اگر این اتفاق رخ ندهد، در آینده با خطرات جدی روبرو خواهیم شد و این یک تهدید جدی است؛ اگر خاک را از دست بدهیم سایر برنامه های مدیریتی بخش کشاورزی را به مخاطره می اندازیم از جمله مدیریت آب و مدیریت تولید. وقتی این عوامل به خطر بیفتد امنیت غذایی به خطر می افتد و وقتی امنیت غذایی به خطر بیفتد امنیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به خطر می افتد. بنابراین مسئولان باید خاک را به صورت جدی مدنظر قرار دهند. ما یک شورای عالی آب داریم به نظر من اگر خاک را نیز بتوانیم به این شورا ببریم می تواند در پایداری تولید و محیط زیست می تواند بسیار موثر باشد.
منبع مهر